دوره را با کلی زحمت ساخته‌ایم، شاگردها آمده‌اند و رفته‌اند، اما هنوز نمی‌دانیم کدام بخش واقعا به کارشان آمد و کدام بخش خسته‌شان کرد. نظرسنجی از شاگردان راه ساده‌ای است تا این را بفهمیم؛ به شرطی که درست بپرسیم، در زمان درست بپرسیم و بعد واقعا کاری بکنیم.
در این مطلب قدم به قدم می‌بینیم کی بپرسیم، چه سوال‌هایی جواب صادقانه می‌گیرند، با کدام ابزار رایگان کار کنیم و چطور نظرها را به تغییر واقعی در دوره تبدیل کنیم. سوال‌های آماده را هم می‌شود همین حالا کپی کرد.
چرا نظر واقعی شاگردها به این راحتی به دست نمی‌آید؟
بیشتر شاگردها رودربایستی دارند. اگر رو در رو بپرسیم «دوره چطور بود؟» جواب معمولا «عالی بود، دستتان درد نکند» است. این جواب دل ما را خوش می‌کند، اما هیچ چیزی را بهتر نمی‌کند.
مشکل دوم سوال کلی است. راهنمای مرکز تدریس دانشگاه وندربیلت می‌گوید هر چه سوال دقیق‌تر باشد، کمتر جواب‌هایی مثل «عالی» یا «خسته‌کننده» می‌گیریم که نمی‌شود با آن‌ها کاری کرد. پس یک نظرسنجی از شاگردان وقتی ارزش دارد که سوال‌ها روشن باشد و جواب دادن بی‌خطر باشد.
کی بپرسیم؟ سه زمان مهم
یک بار پرسیدن در روز آخر کافی نیست. بهتر است نظرسنجی از شاگردان را در سه زمان انجام دهیم.
۱. وسط دوره: یک چکاپ سریع
مرکز ابرلی دانشگاه کارنگی ملون در صفحه نظرخواهی زودهنگام از دوره توضیح می‌دهد که مدرس می‌تواند با یک نظرسنجی کوتاه و ناشناس، از نقطه‌های قوت دوره و پیشنهادهای شاگردها برای بهتر یاد گرفتن بپرسد و تغییرهای کوچک اما موثر را همان وسط دوره انجام دهد.
همان صفحه می‌گوید این کار وقتی مفید است که آماده باشیم در همان دوره تغییر بدهیم و به شاگردها بگوییم با نظرشان چه می‌کنیم و چه نمی‌کنیم. بهترین زمان هم وقتی است که شاگردها چند جلسه را دیده‌اند و هنوز برای اصلاح وقت هست.
مرکز آموزش بوک دانشگاه هاروارد هم نظرخواهی زود، پشت سر هم و کم‌فشار را پیشنهاد می‌کند؛ مثل نظرسنجی کوتاه، یادداشت یک‌دقیقه‌ای آخر کلاس یا یک برگه خروج هفتگی. پیشنهاد ما این است که نظرسنجی از شاگردان وسط دوره بیشتر از سه یا چهار سوال نداشته باشد.
۲. پایان دوره: نظرسنجی کامل
در جلسه آخر، تصویر کامل دوره در ذهن شاگرد است. این بهترین زمان برای نظرسنجی از شاگردان درباره کل مسیر است: ترتیب درس‌ها، تمرین‌ها، پشتیبانی و حس کلی.
یک نکته از راهنمای وندربیلت: اگر درست بعد از یک امتحان یا تکلیف سنگین بپرسیم، بیشتر جواب‌ها درباره همان امتحان خواهد بود، نه کل دوره. پس نظرسنجی را یک روز آرام بگذاریم.
۳. چند هفته بعد: آیا به کار آمد؟
مدل کرک‌پاتریک که دونالد کرک‌پاتریک در دهه ۱۹۵۰ میلادی ساخت، سنجش آموزش را چهار سطح می‌داند: واکنش، یادگیری، رفتار و نتیجه. بیشتر ما فقط سطح اول، یعنی رضایت شاگرد، را می‌پرسیم.
چند هفته بعد از دوره، یک پیام کوتاه بفرستیم و بپرسیم شاگرد چه چیزی را واقعا به کار برده است. این نوع نظرسنجی از شاگردان سطح رفتار را می‌سنجد. خود سایت کرک‌پاتریک هم می‌گوید برای سنجش رفتار نباید خیلی دیر کرد، چون فرصت اصلاح از دست می‌رود.
سوال‌هایی که جواب صادقانه می‌گیرند
دفتر آموزش کارشناسی هاروارد فرم نظرخواهی وسط ترم را منتشر کرده است. سه سوال اصلی آن ساده و کاربردی است و برای هر نظرسنجی از شاگردان به کار می‌آید. نسخه فارسی و خودمانی آن را می‌آوریم.
سه سوال اصلی برای هر دوره
کدام بخش دوره بیشترین کمک را به یادگیری‌تان کرد؟ چرا؟
کدام بخش کمترین کمک را کرد؟ چرا؟
یک یا دو پیشنهاد مشخص و عملی بدهید که دوره برای یادگیری بهتر شود.
سوال‌های کوتاه چندگزینه‌ای
سرعت درس دادن چطور است؟ خیلی تند، مناسب، خیلی کند
تمرین‌ها چقدر به یادگیری کمک کرد؟ اصلا، کمی، تا حدی، زیاد، خیلی زیاد
مدت هر جلسه چطور است؟ کوتاه، مناسب، طولانی
کدام جلسه برایتان سخت‌تر بود؟ (فهرست جلسه‌ها)
سوال پیشنهاد به دوست
شرکت بین، که روش NPS یا «شاخص خالص ترویج‌کننده» را معرفی کرده، این سوال را می‌پرسد: «چقدر احتمال دارد این را به یک دوست یا همکار پیشنهاد کنید؟» جواب از ۰ تا ۱۰ است.
طبق توضیح بین، نمره ۹ و ۱۰ طرفدار، ۷ و ۸ بی‌طرف و ۰ تا ۶ ناراضی حساب می‌شود. عدد نهایی برابر است با درصد طرفدارها منهای درصد ناراضی‌ها. در نظرسنجی از شاگردان بعد از این سوال حتما بپرسیم: «چه چیزی نمره را یک عدد بالاتر می‌برد؟»
سوال‌هایی که بهتر است نپرسیم
سوال جهت‌دار مثل «دوره عالی بود، نه؟»
دو سوال در یک جمله، مثل «ویدیوها و تمرین‌ها خوب بودند؟»
سوال درباره چیزی که قصد عوض کردنش را نداریم
ناشناس بودن را جدی بگیریم
مرکز ابرلی و راهنمای وندربیلت هر دو روی نظرسنجی ناشناس تاکید دارند تا شاگرد بتواند راحت و صادق بنویسد. پس در فرم نظرسنجی از شاگردان اسم و شماره تلفن نخواهیم.
در اول فرم یک جمله بنویسیم: «این نظرسنجی ناشناس است و فقط برای بهتر شدن دوره است.» در گروه‌های خیلی کوچک هم یادمان باشد که از لحن نوشته شاید بشود فرد را حدس زد؛ پس بیشتر سوال‌ها چندگزینه‌ای باشد.
ابزارهای رایگان و ساده
لازم نیست برنامه گران بخریم. همین ابزارهای رایگان برای نظرسنجی از شاگردان کافی است.
گوگل فرم
گوگل فرم رایگان است و جواب‌ها را مرتب جمع می‌کند. طبق راهنمای گوگل، در تنظیمات فرم بخش «جمع کردن ایمیل» هست؛ برای فرم ناشناس آن را روشن نکنیم و سوال اسم هم نگذاریم. لینک فرم را در کانال یا گروه دوره بفرستیم.
نظرسنجی تلگرام و بله
تلگرام در بلاگ رسمی خود توضیح داده که در گروه و کانال می‌شود نظرسنجی ناشناس ساخت و حتی چند گزینه را با هم انتخاب کرد. برای چکاپ سریع وسط دوره، یک نظرسنجی از شاگردان در تلگرام با یک سوال کافی است.
طبق خبر صدا و سیما در مهر ۱۴۰۴، پیام‌رسان بله هم در گروه و کانال نظرسنجی دارد و از علامت «+» در صفحه چت ساخته می‌شود. قبل از استفاده، ناشناس بودن رای را در همان برنامه چک کنیم.
برگه کاغذی در کلاس حضوری
در کلاس حضوری، یک ربع آخر جلسه برگه کاغذی بدهیم و برای راحتی بیشتر شاگردها از کلاس بیرون برویم. راهنمای وندربیلت هم همین کار را پیشنهاد می‌کند. یک جعبه برای جمع کردن برگه‌ها بگذاریم.
خواندن و دسته‌بندی جواب‌ها
اول جواب‌های عددی نظرسنجی از شاگردان را ببینیم، بعد جواب‌های متنی را. برای جواب‌های متنی چند دسته ساده بسازیم:
محتوا: چه چیزی کم یا زیاد بود
سرعت و زمان: تند، کند، جلسه طولانی
تمرین و تکلیف
پشتیبانی و جواب دادن به سوال‌ها
ابزار و کیفیت صدا یا ویدیو
بعد کنار هر دسته بنویسیم چند نفر به آن اشاره کرده‌اند. یک نظر تند و تنها را بزرگ نکنیم؛ دنبال الگوهای تکراری باشیم. اگر یک مشکل را پنج نفر گفته‌اند، آن مشکل واقعی است.
خلاصه کردن نظرها با هوش مصنوعی
اگر صدها جواب متنی داریم، هوش مصنوعی می‌تواند کمک کند. اول اسم و هر نشانه شخصی را از متن‌ها پاک کنیم، بعد جواب‌ها را در چت هوش مصنوعی بچسبانیم. برای نوشتن پرامپت بهتر، مطلب نوشتن پرامپت هوش مصنوعی به شیوه گوگل را ببینید.
یک پرامپت آماده:
این‌ها نظرهای ناشناس شاگردان دوره من است. نظرها را در پنج دسته محتوا، سرعت، تمرین، پشتیبانی و ابزار گروه‌بندی کن. برای هر دسته بنویس چند نفر به آن اشاره کرده‌اند و دو جمله نمونه را عینا بیاور. در آخر سه پیشنهاد عملی برای بهتر کردن دوره بده.
خلاصه هوش مصنوعی را با چند جواب اصلی مقایسه کنیم تا خیالمان راحت شود چیزی را جا نینداخته یا از خودش نساخته است.
از نظر تا تغییر واقعی در دوره
راهنمای وندربیلت هشدار می‌دهد که فقط نظری را بپرسیم که وقت خواندن و عمل کردن به آن را داریم؛ وگرنه شاگردها زود می‌فهمند صدایشان شنیده نمی‌شود. پس بعد از هر نظرسنجی از شاگردان، این سه گام را برداریم:
تغییر فوری: کارهای کوچک که همین هفته شدنی است، مثل کوتاه کردن ویدیوها یا گذاشتن جزوه خلاصه.
تغییر دوره بعد: کارهای بزرگ‌تر، مثل عوض کردن ترتیب جلسه‌ها یا اضافه کردن تمرین عملی.
بدون تغییر، با توضیح: چیزهایی که عوض نمی‌کنیم و دلیلش را برای شاگردها می‌گوییم.
برای هر دوره یک فایل ساده «تغییرها» داشته باشیم و تاریخ و دلیل هر تغییر را بنویسیم. اگر وقت کم است، مطلب ۶ ترفند مدیریت زمان برای مدرس‌ها کمک می‌کند این کارها در هفته جا شوند.
به شاگردها بگوییم چه چیزی عوض شد
این گام را بیشتر مدرس‌ها جا می‌اندازند، اما مهم‌ترین بخش است. مرکز ابرلی هم گفتن پاسخ به شاگردها را بخشی از کار می‌داند. یک پیام کوتاه در گروه دوره کافی است:
ممنون از همه که نظر دادید. بیشتر شما گفتید ویدیوها طولانی است؛ از این هفته هر درس را دو تکه کوتاه می‌کنیم. چند نفر جلسه آنلاین بیشتر خواستند که فعلا شدنی نیست، اما جلسه سوال و جواب ماهانه می‌گذاریم.
وقتی شاگرد ببیند نظرش اثر داشته، دفعه بعد با دقت بیشتری جواب می‌دهد و نظرسنجی از شاگردان به یک عادت خوب در دوره تبدیل می‌شود.
گرفتن رضایت‌نامه با صداقت
نظرهای خوب شاگردها برای صفحه فروش دوره ارزش زیادی دارد. اگر دوره را تازه می‌فروشیم، مطلب فروش دوره آنلاین قبل از ساخت نشان می‌دهد چطور بازار را بسنجیم. برای رضایت‌نامه این قانون‌ها را رعایت کنیم:
نظر ناشناس فرم را بدون اجازه روی سایت نگذاریم.
جدا بپرسیم: «اجازه می‌دهید این نظر با اسم کوچک یا بدون اسم در صفحه دوره بیاید؟»
متن را به سلیقه خودمان عوض نکنیم؛ فقط غلط تایپی را با اجازه درست کنیم.
نظر ساختگی هرگز ننویسیم و نظرهای خوب را طوری کنار هم نچینیم که تصویر غلط بدهد.
بهترین زمان پرسیدن، وقتی است که شاگرد یک نتیجه واقعی گرفته است.
جمع‌بندی
نظرسنجی از شاگردان یک کار یک‌باره نیست؛ یک چرخه است: بپرسیم، بخوانیم، تغییر بدهیم و به شاگردها بگوییم. با سه سوال ساده، یک فرم ناشناس رایگان و یک پیام کوتاه بعد از تغییر، دوره هر بار کمی بهتر می‌شود.
از همین هفته شروع کنیم: سه سوال اصلی را در یک گوگل فرم بگذاریم و برای دوره فعلی بفرستیم. یک نظرسنجی از شاگردان که امروز فرستاده شود، از ده نظرسنجی که فقط در ذهن ماست بیشتر کمک می‌کند.